K.VH&NNH - Sáng ngày 23-6-2026, Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHKHXH&NV), ĐHQG-HCM tổ chức tọa đàm khoa học “Con đường dẫn đến ngành Ngôn ngữ học” nhân dịp mừng sinh nhật lần thứ 90 của GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân. Buổi gặp gỡ là dịp để đồng nghiệp, học trò nhiều thế hệ cùng tri ân một học giả lớn, một người thầy đã dành trọn đời cho nghiên cứu, giảng dạy Ngôn ngữ học và tiếng Việt.
Chương trình diễn ra trong không khí trang trọng, ấm áp, với sự hiện diện đông đủ của các thầy cô, đồng nghiệp thân quý từ Khoa Văn học và Ngôn ngữ học: GS.TS. Huỳnh Như Phương, PGS.TS. Nguyễn Thị Thanh Xuân, PGS.TS. Võ Văn Nhơn, TS. Phan Xuân Viện, TS. Đỗ Thị Bích Lài, TS. Nguyễn Hữu Chương, PGS.TS. Nguyễn Hữu Hiếu, PGS.TS. Nguyễn Công Đức, TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh, TS. Nguyễn Hoàng Trung, TS. Nguyễn Đông Triều… cùng các nhà khoa học, nhà nghiên cứu: PGS.TS. Đặng Ngọc Lệ, PGS.TS. Trịnh Sâm, PGS.TS. Dư Ngọc Ngân, PGS.TS. Phạm Hữu Đức, TS. Nguyễn Vân Phổ, nhà báo Dương Thành Truyền và nhiều thế hệ học trò cùng đại diện của gia đình Giáo sư.
Toàn cảnh buổi Tọa đàm khoa học “Con đường dẫn đến ngành Ngôn ngữ học”
Tọa đàm không chỉ là lời chúc mừng sinh nhật ý nghĩa gửi đến GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân, một người thầy đáng kính của ngành Ngôn ngữ học Việt Nam, mà còn là dịp để nhìn lại một hành trình học thuật bền bỉ, tâm huyết của thầy. Từ Toán học đến Ngôn ngữ học hình thức, từ logic học đến ngữ nghĩa học, ngữ dụng học, ký hiệu học, ngôn ngữ học thống kê, ngôn ngữ học nhận thức và các triết lý riêng của tiếng Việt, GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân là người tiên phong mở ra nhiều hướng tiếp cận có tính gợi mở, sáng tạo đối với việc nghiên cứu ngôn ngữ, tiếng Việt trong tinh thần khoa học hiện đại, đa chiều.
Phát biểu khai mạc chương trình, PGS.TS. Phan Mạnh Hùng, Trưởng Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, nhấn mạnh những đóng góp nổi bật của GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân trong việc đưa tiếng Việt - “tiếng nước tôi”- trở thành đối tượng nghiên cứu vừa học thuật chuyên sâu, vừa giản dị, gần gũi. Theo PGS.TS. Phan Mạnh Hùng, những công trình của Giáo sư Nguyễn Đức Dân không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa xã hội sâu sắc, bởi từ việc quan sát, phân tích các hiện tượng gần gũi trong đời sống ngôn ngữ, thầy đã giúp người đọc nhận ra vẻ đẹp, chiều sâu và “cái lý” riêng của tiếng Việt. PGS.TS. Phan Mạnh Hùng cũng nhấn mạnh hành trình học thuật bền bỉ và đặc biệt của Giáo sư Nguyễn Đức Dân, khởi đi từ Toán học và tỏa rộng sang Ngôn ngữ học; thầy mang vào nghiên cứu ngôn ngữ nền tảng tư duy logic, chính xác và mạch lạc. Từ năm 1986, thầy chuyển vào công tác tại Trường Đại học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, góp phần xây dựng và phát triển ngành Ngôn ngữ học ở phía Nam. Thầy được Nhà nước phong học hàm Phó Giáo sư năm 1991, Giáo sư năm 1996 và được trao danh hiệu Nhà giáo Ưu tú năm 1998. Trong sự nghiệp nghiên cứu, thầy là một trong những chuyên gia đầu ngành, có đóng góp tiên phong ở các lĩnh vực ngôn ngữ học thống kê, ký hiệu học, lôgích và tiếng Việt, ngữ nghĩa học, ngữ dụng học, ngữ pháp tạo sinh, lôgích hình thức và phi hình thức. Với hơn ba mươi sách nghiên cứu, giáo trình và hàng trăm bài báo khoa học, Giáo sư Nguyễn Đức Dân đã tạo ra một di sản học thuật phong phú, sâu sắc. Đặc biệt, trong các công trình hướng đến đông đảo bạn đọc của Tủ sách Tiếng Việt giàu đẹp (NXB Trẻ) cũng như các bài viết trên báo, thầy Dân cho thấy khả năng làm cho những tri thức khoa học trở nên gần gũi đông đảo bạn đọc quan tâm, yêu mến tiếng Việt mà vẫn giữ được sự chính xác, hàm lượng ngôn ngữ học cần có. Qua đó, khẳng định tiếng Việt là một thế giới tư duy có những “triết lý” mang tính quy luật, thể hiện chiều sâu văn hóa, nhận thức của người Việt và logic riêng. Tầm ảnh hưởng của Giáo sư Nguyễn Đức Dân không chỉ nằm ở các công trình đã xuất bản, mà còn ở những thế hệ học trò đã được thầy tận tâm đào tạo, hướng dẫn và truyền cảm hứng. Hơn bảy mươi năm trong sự nghiệp trồng người, học trò của thầy trải rộng từ Bắc chí Nam, từ Toán học đến Ngôn ngữ học. Trong số đó, nhiều người đã trở thành các nhà nghiên cứu, giảng viên, giáo sư, tiến sĩ, cán bộ chủ chốt trong các trường đại học, viện nghiên cứu và cơ quan chuyên môn. Nhiều thế hệ sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh đã học ở thầy không chỉ kiến thức, mà còn học một phong cách làm việc nghiêm túc, một nhân cách lớn: nghiêm túc với dữ liệu, chính xác trong khái niệm, thận trọng trong kết luận, thẳng thắn trong tranh luận và luôn có trách nhiệm với điều mình viết ra, nói ra.
PGS.TS. Phan Mạnh Hùng phát biểu chúc mừng tại chương trình
Ở phần chia sẻ trung tâm của tọa đàm, GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân kể lại con đường dẫn đến ngành Ngôn ngữ học của mình bằng giọng điềm đạm, đôi chỗ hóm hỉnh và nhiều suy tư. Thầy kể lại những giai thoại – cột mốc đáng nhớ của mình: từ thuở thiếu thời trong gia đình có truyền thống học tập và yêu nước (Thân mẫu của Giáo sư Nguyễn Đức Dân là cụ Nguyễn Thị Nga - cháu nội của cụ Tam Nguyên Yên Đổ - nhà thơ Nguyễn Khuyến) đến cử nhân Khoa Toán - Lý, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1957, đến những ngày dạy Toán tại Trường Bưởi, nay là Trường THPT chuyên Chu Văn An, Hà Nội. Những năm tháng đứng lớp, đặc biệt trong thời gian phụ trách lớp bồi dưỡng học sinh giỏi Toán, đã rèn cho thầy một nền tảng tư duy mạch lạc, chính xác và chặt chẽ. Những câu chuyện thú vị khi thầy làm nghiên cứu sinh tại Ba Lan tái hiện bước chuyển hướng quan trọng, mở đầu cho hành trình dài gắn bó với Ngôn ngữ học và tiếng Việt. Mối quan tâm đến logic và thống kê trong toán học đã dẫn thầy đến lựa chọn nghiên cứu những vấn đề ngôn ngữ từ lăng kính toán học. Sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ Ngôn ngữ học hình thức với đề tài “Minh họa câu đơn tiếng Việt bằng ngữ pháp phạm trù” tại Warszawa và trở về nước, thầy giảng dạy Ngôn ngữ học tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Năm học 1979 - 1980, thầy là giáo sư thỉnh giảng môn “Tiếng Việt và Văn minh Việt Nam” tại Đại học Paris 7, Cộng hòa Pháp. Từ năm 1986, thầy chuyển vào công tác tại Trường Đại học Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh. Nhìn lại những ngày đầu về Khoa Ngữ văn, Giáo sư chia sẻ rằng chính yêu cầu phải nghiên cứu ngôn ngữ một cách tử tế đã thôi thúc thầy đọc, đối thoại và tự đặt câu hỏi với nhiều lý thuyết ngôn ngữ học. Điều khiến thầy băn khoăn và có nhiều tò mò là những cách nói tưởng như mâu thuẫn, thậm chí phi logic trong tiếng Việt (như con ông cháu cha, mẹ tròn con vuông…). Từ những thắc mắc ấy, thầy đi sâu vào nghiên cứu về hư từ, liên từ, các hình thức phủ định, câu bác bỏ, phủ định siêu ngôn ngữ và các hiện tượng ngữ nghĩa - ngữ dụng khác để tìm câu trả lời cho những trăn trở học thuật của mình. Và đúc kết được Triết lý tiếng Việt: tiếng Việt có một logic riêng, được hình thành từ kinh nghiệm sống, môi trường tự nhiên và tư duy văn hóa của người Việt. Hành trình nghiên cứu của GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân, như chính thầy chia sẻ tại tọa đàm, bắt đầu từ sự tò mò trong khoa học và ý thức tìm kiếm những khoảng trống trong nghiên cứu, cụ thể là các lý thuyết ngôn ngữ học và tiếng Việt ở Việt Nam. Khi được hỏi về thông điệp nhắn nhủ đến thế hệ các nhà khoa học, các bạn trẻ đang đi trên con đường ngôn ngữ học, thầy giản dị nói: “Tôi chỉ muốn tìm hiểu và nêu ra những điều tôi cảm thấy đặc sắc về tiếng Việt. Tôi không có sự kêu gọi nào vì các bạn trẻ cũng có rất nhiều điều thú vị muốn tìm hiểu và có lối đi riêng của họ”. Câu trả lời chân phương ấy cho thấy một thái độ học thuật nhất quán của thầy: không áp đặt, mà kiên trì quan sát, đặt câu hỏi trong tinh thần đối thoại và đi đến tận cùng vấn đề bằng lập luận logic.
GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân chia sẻ về “Con đường dẫn đến ngành Ngôn ngữ học” tại buổi Tọa đàm
Phần phát biểu tri ân, chúc mừng sinh nhật Giáo sư Nguyễn Đức Dân của các nhà nghiên cứu, đồng nghiệp, các thế hệ học trò đã đem đến cho tọa đàm nhiều khoảnh khắc xúc động. Các cử tọa cùng gửi đến GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân những lời chúc tốt đẹp nhân dịp tuổi 90; đồng thời, bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với những đóng góp to lớn của thầy cho ngành Ngôn ngữ học Việt Nam.
Chủ tịch Hội Ngôn ngữ học TP. Hồ Chí Minh, PGS. TS Đặng Ngọc Lệ, bày tỏ sự kính trọng đối với người thầy lớn của ngành Ngôn ngữ, người luôn tận tâm hướng dẫn, động viên học trò. Ông nhấn mạnh điều đáng học hỏi và ngưỡng mộ ở Giáo sư là tinh thần làm việc nghiêm túc, bền bỉ; trách nhiệm với người học và cách sống tử tế, nhân văn.
PGS.TS. Đặng Ngọc Lệ, Chủ tịch Hội Ngôn ngữ học TP.HCM chia sẻ tại buổi Tọa đàm
Nhớ lại những năm tháng sinh viên, GS.TS. Huỳnh Như Phương kể rằng mùa hè năm 1976, lớp học Ngôn ngữ học của GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân đã đem đến cho thế hệ sinh viên khi ấy những nhận thức mới mẻ về ngôn ngữ. Dù môn học khó, sinh viên vẫn chăm chú lắng nghe và cuốn hút bởi tư duy khoa học cùng cách đặt vấn đề của thầy. Với Giáo sư Huỳnh Như Phương, những bài học từ người thầy Nguyễn Đức Dân không chỉ là học viết đúng tiếng Việt, mà còn là học cách viết sao cho thể hiện được phong thái tiếng Việt.
GS.TS. Huỳnh Như Phương chia sẻ tại buổi Tọa đàm
PGS.TS. Dư Ngọc Ngân, người học trò đầu tiên được GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân hướng dẫn nghiên cứu sinh sau khi thầy chuyển vào công tác tại TP. Hồ Chí Minh, bày tỏ lòng biết ơn đối với người thầy đã dìu dắt mình trên con đường học thuật. Trong ký ức của cô, đó là một người thầy điềm đạm, nghiêm khắc mà tận tụy, hết lòng, tử tế với học trò; luôn say mê nghiên cứu khoa học và hết lòng vì sự phát triển của ngành Ngôn ngữ học Việt Nam.
PGS.TS. Dư Ngọc Ngân chia sẻ tại buổi Tọa đàm
PGS.TS. Trịnh Sâm, nguyên Trưởng Khoa Ngữ văn, Đại học Sư phạm TP. HCM gửi lời chúc mừng sinh nhật đến Giáo sư Nguyễn Đức Dân và chia sẻ cơ duyên gặp gỡ Thầy trên con đường Ngôn ngữ học. Thầy Trịnh Sâm cũng xúc động kể lại những kỷ niệm khi đồng hành với Giáo sư Nguyễn Đức Dân trong vai trò là những tác giả đóng góp nhiều sách cho Tủ sách Tiếng Việt giàu đẹp của NXB Trẻ; đồng thời, bày tỏ sự ngưỡng mộ tinh thần làm việc say mê, nghiêm túc, bền bỉ của Giáo sư; nhất là trong việc lan tỏa thông điệp: hiểu để yêu, quý tiếng Việt; hiểu để trân trọng, gìn giữ những giá trị tốt đẹp của tiếng Việt và làm sao để tiếng Việt ngày một hay một giàu một hiện đại mà không mai một đi những bản sắc truyền thống.
PGS.TS. Trịnh Sâm chia sẻ tại buổi Tọa đàm
Từ góc nhìn của một nhà báo và cũng là học trò của Giáo sư, nhà báo Dương Thành Truyền gửi những lời tri ân sâu sắc, chân thành dành riêng cho người thầy lớn của mình. Ông cho rằng những công trình của GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân đã góp phần giúp công chúng nhận ra vẻ đẹp và chiều sâu của tiếng Việt.
Nhà báo Dương Thành Truyền chia sẻ tại buổi Tọa đàm
Chia sẻ về phương pháp hướng dẫn nghiên cứu khoa học của Giáo sư Nguyễn Đức Dân, TS. Nguyễn Hữu Chương, người có cơ duyên được học với Giáo sư ở Hà Nội và sau này trở thành đồng nghiệp của Giáo sư ở Khoa Ngữ văn và Báo Chí, ĐHKHXH&NV, ĐHQG-HCM, bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc dành cho người thầy của mình. TS. Nguyễn Hữu Chương rất ấn tượng với cách giảng dạy đề cao tính độc lập và tư duy phản biện của Giáo sư Nguyễn Đức Dân. Theo đó, GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân thường nêu rõ mục tiêu nghiên cứu nhưng khuyến khích học trò tự tìm hướng tiếp cận, tự đặt câu hỏi và chuẩn bị lập luận để đối thoại học thuật. Chính cách hướng dẫn ấy đã tạo nên ảnh hưởng sâu rộng của Giáo sư đối với nhiều thế hệ học trò.
TS. Nguyễn Hữu Chương chia sẻ tại buổi Tọa đàm
Tiếp theo những chia sẻ của TS. Nguyễn Hữu Chương, TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh, nguyên Trưởng Khoa Ngôn ngữ học cũng xúc động chia sẻ những kỷ niệm được học với Giáo sư Nguyễn Đức Dân trong những năm tháng học tập sau đại học. Cô nhấn mạnh các thế hệ đồng nghiệp và học trò không chỉ học được ở Giáo sư những kiến thức ngôn ngữ học sâu rộng mà còn học hỏi được tinh thần làm việc nghiêm túc, kiên trì, cẩn trọng và được Thầy truyền cảm hứng để hiểu, trân trọng và yêu tiếng Việt.
TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh chia sẻ tại buổi Tọa đàm
Cũng trong tọa đàm, nhiều công trình tiêu biểu của GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân được nhắc lại với sự trân trọng: Từ điển tần số tiếng Việt/Dictionnaire de fréquence du Vietnamien, Ngôn ngữ học thống kê, Lôgích - ngữ nghĩa - cú pháp, Lôgích và tiếng Việt, Ngữ dụng học, Ngữ pháp tạo sinh, Từ câu sai tới câu hay, Muôn màu lập luận, Triết lý tiếng Việt, v.v. Mỗi cuốn sách, dù viết cho giới chuyên môn hay cho đông đảo bạn đọc yêu tiếng Việt, đều cho thấy phong cách học thuật riêng của Giáo sư: chặt chẽ, sắc sảo, giàu dữ liệu và luôn gắn với đời sống phong phú, sinh động.
Sách “Triết lý tiếng Việt” (NXB Trẻ) là một trong những công trình được xuất bản gần đây nhất của GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân
Khép lại buổi tọa đàm, điều đọng lại trong lòng mỗi người tham dự không chỉ là hành trình nghiên cứu, giảng dạy Ngôn ngữ học và tiếng Việt bền bỉ, say mê với những thành tựu, công trình, đóng góp nổi bật của GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân, mà còn là hình ảnh một người thầy suốt đời tận tụy với khoa học, với tiếng Việt và với nhiều thế hệ học trò. Những câu chuyện, ký ức và lời tri ân được chia sẻ trong chương trình đã góp phần phác họa chân dung một học giả lớn của ngành Ngôn ngữ học Việt Nam: nghiêm cẩn trong nghiên cứu, sâu sắc trong tư duy, giản dị trong đời sống và bền bỉ trong tình yêu dành cho ngôn ngữ học nói chung và riêng dành cho tiếng Việt; và truyền cảm hứng nghiên cứu, học thuật cho những người đang đi trên con đường Ngôn ngữ học. Từ cuộc gặp gỡ nhân dịp GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân sinh nhật lần thứ 90 này, các thế hệ nhà nghiên cứu, thầy cô và học trò và những người yêu mến tiếng Việt vừa có thêm một dịp nhìn lại di sản học thuật của Giáo sư, vừa được truyền cảm hứng về những hướng nghiên cứu mới, về tinh thần học thuật kiên trì, tinh thần đối thoại cởi mở trong khoa học, tư duy phản biện chân chính. Một thông điệp rất nhân văn cũng được lan tỏa từ tọa đàm, đó là, tiếng Việt –“tiếng nước tôi” - rất đẹp, giàu, sâu sắc trong “triết lý” riêng của mình; cái lý ấy là kinh nghiệm sống, là nếp nghĩ và là chiều sâu văn hóa, nhận thức của người Việt. Vì vậy, trách nhiệm của mỗi người yêu, mến tiếng Việt là phải góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị tốt đẹp của tiếng Việt trong đời sống đương đại.
GS.TS.NGƯT Nguyễn Đức Dân và toàn thể cử tọa chụp ảnh lưu niệm sau chương trình
Tin và ảnh: Diệu Hiền, Minh Thu, Trúc Hà