K.VH&NNH - Ngày 30/9/2026, tại Hội trường Văn Khoa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM (cơ sở Sài Gòn), Hội thảo khoa học quốc tế “Văn học - Nghệ thuật châu Á trong bối cảnh số hóa” đã diễn ra với sự tham gia của các nhà nghiên cứu, học giả, giảng viên và những người quan tâm đến văn học, nghệ thuật và nhân văn số. Hội thảo do Khoa Văn học và Ngôn ngữ học chủ trì, mở ra một không gian học thuật liên ngành để trao đổi về những biến chuyển của văn học và nghệ thuật châu Á trong môi trường số.

Trong bối cảnh công nghệ số đang làm thay đổi sâu sắc cách con người sáng tạo, lưu giữ, truyền tải và tiếp nhận các giá trị văn hóa, Hội thảo đặt văn học và nghệ thuật châu Á vào một không gian đối thoại mới. Từ lý thuyết văn học đến trí tuệ nhân tạo (AI), từ lưu trữ và bản đồ hóa đến dịch thuật, giáo dục, cải biên và truyền thông số, các tham luận mở ra nhiều hướng tiếp cận liên ngành đối với những chuyển biến đang diễn ra trong đời sống văn hóa - nghệ thuật đương đại. Chương trình được tổ chức trong một ngày, gồm một phiên toàn thể và năm phiên tiểu ban, trải rộng từ văn học, nghệ thuật, điện ảnh đến công nghệ và giáo dục.

TS. Lê Hoàng Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQG-HCM phát biểu khai mạc Hội thảo

Sau phần khai mạc, PGS. TS Phan Mạnh Hùng, Trưởng Khoa Văn học và Ngôn ngữ học trình bày báo cáo đề dẫn về văn học và nghệ thuật châu Á trong bối cảnh số hóa: cách xác định châu Á như một không gian văn học và nghệ thuật; sự biến đổi của hình thức nghệ thuật và kinh nghiệm tiếp nhận dưới tác động của nền tảng; căn tính, ký ức và công bằng trong quyền được biểu đạt; chất lượng tri thức trong lưu trữ và bảo tồn di sản số; năng lực chủ thể và trách nhiệm học thuật khi AI tham gia sáng tạo, giáo dục. Từ những đề dẫn, Hội thảo hướng tới hiểu rõ hơn cách văn học, nghệ thuật châu Á biến đổi trong môi trường số, đồng thời phát triển những phương pháp đủ tinh tế để giữ được chiều sâu của tác phẩm và sự khác biệt của các cộng đồng.

PGS.TS. Phan Mạnh Hùng, Trưởng khoa Văn học và Ngôn ngữ học trình bày báo cáo đề dẫn

Tiếp tục chương trình, Hội thảo bước vào phiên toàn thể tại Hội trường Văn Khoa. Phiên toàn thể do PGS.TS. Phan Mạnh Hùng, PGS.TS. Trần Lê Hoa Tranh, PGS.TS. Đoàn Lê Giang, PGS.TS. Hoàng Minh Phúc, PGS.TS. Lê Quang Trường, TS. Đào Lê Na đồng chủ trì và TS. Nguyễn Ngọc Bảo Trâm làm thư ký. Phiên toàn thể gồm ba tham luận chính, tập trung vào những vấn đề nổi bật của nghiên cứu văn học châu Á trong thời đại số.

Tham luận “Khuynh hướng hậu nhân bản trong nghiên cứu văn học châu Á thời đại số hóa” của PGS.TS. Phan Mạnh Hùng và NCS. Võ Quốc Việt đặt vấn đề từ góc nhìn hậu nhân bản trong nghiên cứu văn học, sự thay đổi trong quan niệm về chủ thể dưới tác động của cách mạng công nghiệp và công nghệ số. Theo đó, nghiên cứu văn học châu Á không chỉ dừng ở việc tiếp nhận và vận dụng các lý thuyết hậu nhân bản mà còn đứng trước yêu cầu chuyển hóa và địa hóa những lý thuyết này trong bối cảnh văn hóa cụ thể. Tham luận đồng thời nhấn mạnh sự chuyển dịch từ chủ thể tiêu thụ sang chủ thể thông diễn, qua đó khẳng định vai trò của văn học, nghệ thuật trong việc hình thành ý thức phê phán trước nguy cơ con người bị công nghệ chi phối và góp phần ứng phó với sự giám sát ngày càng sâu rộng của kỹ thuật số.

NCS. Võ Quốc Việt trình bày tham luận “Khuynh hướng hậu nhân bản trong nghiên cứu văn học châu Á thời đại số hóa”

Nối tiếp, ThS. Lê Thụy Tường Vi và ThS. Huỳnh Thụy Nguyên Mai trình bày tham luận “Khoảng cách hiện diện trong tiếp nhận văn học nghệ thuật Châu Á qua môi trường số”. Từ một tình huống quen thuộc trong lớp học - người học có thể xem một trích đoạn cải lương với chất lượng hình ảnh, âm thanh và phụ đề đầy đủ nhưng vẫn khó hình thành một sự rung động tương ứng. Tham luận đặt ra vấn đề về “khoảng cách hiện diện” trong quá trình tiếp nhận nghệ thuật qua môi trường số. Theo đó, với những loại hình nghệ thuật giàu tính trình diễn như cải lương hay thư pháp, ý nghĩa của tác phẩm không chỉ nằm ở sản phẩm được ghi lại trên màn hình mà còn gắn với sự hiện diện của cơ thể, không gian và tương tác giữa người biểu diễn với người tiếp nhận. Từ sự kết hợp giữa lý thuyết trình diễn và mỹ học tiếp nhận, tham luận cho rằng môi trường số, đặc biệt khi trải nghiệm của người tiếp nhận ngày càng chịu tác động của các thuật toán, có thể làm gia tăng khoảng cách giữa tác phẩm và trải nghiệm trực tiếp. Vấn đề này đồng thời gợi mở yêu cầu đối với giáo dục: thay vì chỉ tìm cách mô phỏng hoặc tái tạo trải nghiệm trực tiếp trên môi trường số, cần giúp người học nhận diện, phân tích và sáng tạo từ chính khoảng cách ấy, qua đó ý thức rõ hơn về những gì được truyền tải và những gì có thể bị thiếu hụt trong quá trình tiếp nhận nghệ thuật qua màn hình.

ThS. Lê Thụy Tường Vi trình bày tham luận “Khoảng cách hiện diện trong tiếp nhận văn học nghệ thuật Châu Á qua môi trường số”

Đồng thời, phiên toàn thể có tham luận “Mobility and Digital: Teochew Songbooks in Southeast Asia, Singapore, Malaysia, and Vietnam” của GS. Huang Wen Chu, hướng đến sự dịch chuyển của các tập sách hát Triều Châu trong không gian Đông Nam Á dưới góc nhìn về tính di động và kỹ thuật số. Qua tham luận, ông cho thấy các sách hát, dân ca và hình thức nghệ thuật Triều Châu không chỉ lưu giữ ký ức, tiếng nói và đời sống của cộng đồng người Hoa, đặc biệt là tầng lớp bình dân và phụ nữ, mà còn là nguồn tư liệu quan trọng để nhìn nhận sự vận động của văn hóa Triều Châu tại Đông Nam Á. Trong bối cảnh số hóa, việc kết hợp số hóa tư liệu, công cụ AI và các nền tảng truyền thông mới mở ra những khả năng mới trong nghiên cứu, bảo tồn và lan tỏa văn hóa, đồng thời tăng cường kết nối giữa quê gốc với cộng đồng hải ngoại và giữa các thế hệ.

GS. Huang Wen Chu trình bày tham luận “Mobility and Digital: Teochew Songbooks in Southeast Asia, Singapore, Malaysia, and Vietnam” tại Phiên toàn thể

Sau ba tham luận, các diễn giả và đại biểu tiếp tục trao đổi trong phần thảo luận. Những vấn đề được đặt ra không chỉ liên quan đến sự thay đổi của phương thức sáng tạo và tiếp nhận, mà còn gợi mở những câu hỏi rộng hơn về con người, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và sự vận động của các thực hành văn hóa trong không gian châu Á.

Từ 10 giờ đến 12 giờ, Hội thảo tiếp tục với ba tiểu ban diễn ra đồng thời, tạo nên một cấu trúc học thuật đa dạng với nhiều hướng tiếp cận khác nhau.

Tiểu ban 1: “Số hóa, tính liên văn hóa và các phương pháp tiếp cận mới” do PGS.TS. Trần Lê Hoa Tranh chủ trì, ThS. Võ Tuấn Vũ làm thư ký. Các tham luận đề cập đến vấn đề hậu thuộc địa trong thơ ca tiếng Anh của Palestine, biểu đạt giới và tính mơ hồ, nhận diện biểu tượng Phật giáo bằng AI, cũng như truyện cổ tích, bản sắc và đối thoại liên văn hóa. Những chủ đề này cho thấy sự đa dạng của các phương pháp nghiên cứu khi văn học và nghệ thuật được tiếp cận trong những không gian văn hóa và công nghệ mới. Sự kết hợp giữa lý thuyết, công nghệ và cách tiếp cận liên văn hóa qua đó mở rộng các hướng nghiên cứu hậu thuộc địa, đồng thời gợi mở những cách tiếp cận mới đối với văn học và nghệ thuật đương đại.

Tác giả Nguyễn Minh Tiến trình bày báo cáo tham luận “More Authentic Than Plastique: Mainstream Drag, Múa Bóng Rỗi, And The On-Screen Representation of Ambiguity” tại Tiểu ban 1

Tiểu ban 2: “Lý thuyết, AI và các hình thức sáng tạo nghệ thuật trong hệ sinh thái số” do PGS.TS. Hoàng Minh Phúc chủ trì, ThS. Phạm Thị Thái Hà làm thư ký. Các tham luận tập trung vào nhiều vấn đề như truyện kể và AI tạo sinh, khung pháp lý về AI trong sản xuất phim điện ảnh tại Trung Quốc, cấu trúc tự sự của micro-drama, kỹ xảo và sinh thái trong điện ảnh, cũng như bất công giới và chấn thương sinh thái trong bối cảnh công nghệ số. Qua đó cho thấy AI đang tham gia ngày càng sâu vào quá trình sáng tác, sản xuất và tiếp nhận nghệ thuật. Các tham luận liên tiếp đặt ra những vấn đề về khung pháp lý, trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp AI, cũng như sự thay đổi của cấu trúc tự sự và các hình thức sáng tạo mới như micro-drama. Từ những biến đổi đó, tiểu ban gợi mở một câu hỏi mang tính định hướng: AI sẽ can dự vào hoạt động văn hóa - nghệ thuật như thế nào, bằng cách nào và ở mức độ nào, cũng như con người cần có thái độ ứng xử ra sao trước một hiện tượng văn hóa tất yếu trong thời đại số?

Tác giả Đặng Thị Thái Hà trình bày tham luận “Bất công giới và chấn thương sinh thái giữa viễn cảnh về sự lên ngôi của công nghệ số (Đọc “Giả tưởng sau tận thế” của Nguyễn Ngọc Tư)”tại Tiểu ban 2

Tiểu ban 3: “Nhân văn số: lưu trữ, bản đồ hóa, dịch thuật và giáo dục” do PGS.TS. Lê Quang Trường chủ trì, ThS. Lê Thị Kim Loan làm thư ký. Các tham luận tiếp cận văn học từ góc nhìn nhân văn số, với những nội dung như kiến tạo tri thức văn học trong môi trường số và ứng dụng vào giảng dạy đại học, xây dựng học liệu số trên nền tảng GIS từ văn khắc Hán Nôm, lưu trữ số, dịch thuật số và đối thoại liên văn hóa, cũng như tiếp nhận văn học trong bối cảnh số hóa.

Tác giả Âu Sĩ Kính trình bày báo cáo tham luận “Dịch thuật số và đối thoại liên văn hóa trong văn học châu Á: trường hợp văn học chữ Nôm” tại Tiểu ban 3

Sau giờ nghỉ trưa, Hội thảo tiếp tục với hai tiểu ban chuyên đề.

Tiểu ban 4: “Tiếp nhận, cải biên và nền tảng truyền thông số” do TS. Đào Lê Na chủ trì, ThS. Đinh Thị Thu Hiền làm thư ký. Các tham luận mở rộng thảo luận về nhiều phương diện của quá trình tiếp nhận và cải biên văn học, nghệ thuật trong môi trường truyền thông số, từ ký ức chiến tranh trong không gian số, sự tiếp nhận tác phẩm văn học khi chuyển sang điện ảnh, tự truyện nữ trong bối cảnh truyền thông số, đến các mô hình chuyển thể truyện kể phương Đông sang sân khấu thiếu nhi Việt Nam. Bên cạnh đó, các tham luận còn đề cập đến việc tái ngữ cảnh hóa không gian cung đình Việt Nam qua thiết kế mỹ thuật trong phim lịch sử và những thay đổi trong sáng tác, tiếp nhận nghệ thuật trên nền tảng số. Các vấn đề về văn bản, tác phẩm, phương thức chuyển thể và trải nghiệm tiếp nhận cũng được đặt trong mối quan hệ với những hình thức truyền thông mới, cho thấy sự vận động của văn học và nghệ thuật khi bước vào môi trường số.

Đại diện nhóm tác giả trình bày tham luận “Đọc tự truyện nữ trong bối cảnh truyền thông số: trường hợp Lê Vân - Yêu và Sống (2006)” tại Tiểu ban 4

Tiểu ban 5: “Căn tính, ký ức, không gian và đối thoại liên văn hóa” do PGS.TS. Đoàn Lê Giang chủ trì, ThS. Nguyễn Thùy Dương làm thư ký. Nội dung thảo luận tập trung vào những vấn đề về căn tính châu Á, diễn ngôn hậu thuộc địa, ký ức hậu thuộc địa trong nghệ thuật, cơ thể và sinh thể nữ, văn học đô thị, con người thị dân và đối thoại liên văn bản giữa các truyền thống văn học khác nhau.

Tác giả Lê Thị Thu Hiền trình bày báo cáo tham luận: “Châu Á” như một cấu trúc thẩm mĩ di động: trường hợp Kazuo Ishiguro tại Tiểu ban 5 

Cử tọa trao đổi tại các phiên tiểu ban

Điểm gặp gỡ của các phiên thảo luận không nằm ở một câu trả lời duy nhất cho vấn đề số hóa, mà ở việc cùng nhận diện những thay đổi đang diễn ra trong cách văn học và nghệ thuật được tạo ra, lưu giữ, chuyển dịch và tiếp nhận.

Sự hiện diện của AI, dữ liệu số, các nền tảng truyền thông và những phương thức lưu trữ mới đang đặt ra những câu hỏi mới cho nghiên cứu nhân văn: Khi phương thức sáng tạo thay đổi, lý thuyết nghệ thuật cần được nhìn nhận như thế nào? Khi văn bản và tác phẩm được đưa vào môi trường số, cách thức tiếp nhận và kiến tạo ý nghĩa có thay đổi hay không? Và trong quá trình đó, những vấn đề về căn tính, ký ức, không gian và đối thoại giữa các nền văn hóa được tái cấu trúc như thế nào?

Từ những câu hỏi ấy, Hội thảo không chỉ hướng đến việc khảo sát những chuyển biến của văn học và nghệ thuật trong môi trường số, mà còn góp phần mở rộng đối thoại giữa các lĩnh vực văn học, nghệ thuật, công nghệ và giáo dục. Qua các tham luận và phần thảo luận, các nhà nghiên cứu có dịp chia sẻ kết quả nghiên cứu, đặt câu hỏi và kết nối những góc nhìn khác nhau về những vấn đề đương đại của văn học và nghệ thuật châu Á.

Đại diện BTC trao giấy chứng nhận cho các báo cáo viên

Sau một ngày với phiên toàn thể và năm tiểu ban chuyên đề, Hội thảo “Văn học - Nghệ thuật châu Á trong bối cảnh số hóa” khép lại một ngày trao đổi học thuật với nhiều hướng tiếp cận từ lý thuyết đến thực hành đã mở ra nhiều hướng tiếp cận đối với văn học và nghệ thuật châu Á trong môi trường số: từ AI và những hình thức sáng tạo mới đến lưu trữ, bản đồ hóa, dịch thuật và giáo dục; từ tiếp nhận, cải biên trên các nền tảng truyền thông đến những vấn đề về căn tính, ký ức và đối thoại liên văn hóa.

TIN: Đinh Gia Hân

ẢNH: Phúc An, Khả Duyên, Toàn Kha