1. Thuật ngữ A.I. hay AI (Artificial Intelligence) xuất hiện trên thế giới từ cuối những năm 50 trong khoa học máy tính thế kỷ trước, dịch là trí tuệ nhân tạo. Đúng rồi. Khái niệm Agent AI xuất hiện rải rác từ năm 2023, trước khi trở thành xu hướng bùng nổ vào cuối năm 2024. Trên truyền thông Việt Nam thuật ngữ này xuất hiện vài tháng nay và đều được dịch là tác nhân AI. Cách dịch này khiến tôi băn khoăn vì nó trái với tâm thức ngôn ngữ bẩm sinh của người Việt.
2. Quy luật ngôn ngữ bẩm sinh. Một nông dân Việt mù chữ nhưng vẫn có thể nói năng rành rẽ tiếng Việt, dùng ca dao, tục ngữ, những lối ví von rất sinh động. Vì sao? Vì trong tâm trí người đó đã nhận thức được những qui tắc, những triết lý tiếng Việt cơ bản. Chẳng hạn, triết lý tôn ty, chính-phụ trong văn hóa và tiếng nói người Việt. Người ta bắt buộc phải nói theo trật tự nhà gạch, nhà ngói, nhà tranh, nhà lá, nhà sàn,... nghĩa là đặt “nhà” là yếu tố chính lên trước ở những cụm danh từ kiểu này. Nghe ‘tác nhân AI’ người Việt sẽ hiểu ‘tác nhân’ là yếu tố chính. Xin nêu một ví dụ. Dựa theo mô hình trí tuệ nhân tạo do tập đoàm OpenAI nghiên cứu và phát triển, “Hồi tháng 7, gần 700 tác nhân AI trái phép đã tấn công hãng khởi nghiệp Hugging Face. Không những thế, các tác nhân này còn làm giả nhật ký hệ thống để xóa dấu vết” (Báo, 06.9.2026, t.23). Khi viết đoạn “gần 700 tác nhân AI” cái lỗ tai người Việt theo cảm quan bẩm sinh mách bảo tác giả rằng từ tác nhân là yếu tố chính đứng trước, còn AI là yếu tố phụ đứng sau, có thể thay thế bằng từ này. Ấy thế là có đoạn tiếp theo “các tác nhân này...”. Nhưng trong khái niệm “Agent AI” thì AI là yếu tố chính.
Người ta lo sợ hiểm họa các AI tiên tiến nổi loạn qua mặt con người, gây ra những tác hại thảm khốc khôn lường. Agent AI là loại AI mới xuất hiện. Đây là loại AI đặc biệt thông minh, một hệ thống phần mềm có khả năng tự học hỏi, tự lên kế hoạch, tự đưa ra quyết định, tự trở thành những chủ thể thực hiện những nhiệm vụ cụ thể. Nó có thể vượt khỏi tầm kiểm soát của con người. Nhiều chuyên gia AI đã kêu gọi hãy kìm hãm lại sự phát triển của AI. Người ta lo sợ các AI tiên tiến, chứ không lo sợ tác nhân. Tác nhân không phải là AI nên câu tiếng Việt trên không chuẩn. Tác nhân chỉ là bổ ngữ làm rõ nghĩa cho AI.
3. Vậy nên dịch Agent AI là gì?
Điều này liên quan đến khái niệm Agent trong cụm từ trên. Xin có đôi lời về thuật ngữ này. Trong bài báo The case for case của nhà ngôn ngữ học người Mỹ Charles J. Fillmore vào năm 1968, ông đưa ra khái niệm những phạm trù ngữ nghĩa và gọi là cách hay những vai nghĩa. Bài báo này nổi tiếng đến nỗi về sau nó mang tên Ngữ pháp Cách (case grammar). Các ngôn ngữ đều có những cách sau: A, Ep , O, I, L, G, R, Re , Temps. Ở đó A (agent, viết đầy đủ là Agentive Case) là cách tác nhân, người hành động; Ep (Experiencer) là cách kẻ chịu đựng (về tâm lý, tình cảm). I (Instrument) là cách công cụ...
Agent thường làm chủ ngữ trong câu chủ động. Khi chuyển sang câu bị động tuy Agent không còn làm chủ ngữ nữa, nhưng vai trò ngữ nghĩa của nó vẫn giữ nguyên. Ngữ pháp truyền thống không chú ý tới điều này.Ví dụ. Trong câu John broke the window (John làm vỡ cửa kính) John là chủ ngữ và ở vai cách Agent. Còn trong câu bị động “The window was broken by John” (Cửa kính bị làm vỡ bởi John) thì chủ ngữ lúc này lại là “The window” nhưng John vẫn là người làm vỡ cửa kính nên John giữ nguyên vai nghĩa cách Agent. Theo cách nói thuận miệng người Việt nếu dịch là “Cửa kính do John làm vỡ” điều này hiện ra rất rõ.
Vậy thì khi dịch Agent AI sang tiếng Việt phải đặt AI đứng trước. Thuật ngữ này nên được dịch là AI tác thể (AI chủ thể hay AI tác nhân) để người đọc dễ hình dung yếu tố nào là chính. Có vậy mới đúng với tâm thức văn hóa người Việt vốn coi trọng tôn ty chính-phụ trong nói năng.
Cần sửa ngay lối nói tác nhân AI không chuẩn này từ khi mới xuất hiện. Còn như để lâu quen dùng rồi không sửa được nữa, nó sẽ hóa bùn.
Nguyễn Đức Dân
