TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN
Đề tài luận án tiến sĩ: Phân tích diễn ngôn miêu tả trong tản văn Việt Nam hiện đại (Khảo sát trên cứ liệu tản văn Việt Nam từ 1986 đến nay)
- Ngành: Ngôn ngữ học
- Mã số: 9229020
- Họ và tên nghiên cứu sinh: Lê Thị Thanh Uyên
- Hướng dẫn khoa học: 1. TS. Đinh Lư Giang
2. PGS. TS. Trịnh Sâm
- Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Tóm tắt nội dung luận án:
Ngôn ngữ được biểu hiện dưới hình thức thực hành diễn ngôn nên diễn ngôn có nguồn sinh lực nội tại mạnh mẽ, không ngừng biến đổi ý nghĩa trong giao tiếp. Sự hiện diện của diễn ngôn miêu tả (descriptive discourse) làm phong phú thêm các hình thức diễn ngôn, tác động và chi phối vòng quỹ đạo logic các thể loại, lan tỏa và xâm nhập sang các mô thức diễn ngôn khác, dung hoạt nhiều mặt cắt tất yếu của các biến thể kép, hướng tới xác lập khung thể loại trong giao diện tương tác giữa thể với thể, đáp ứng đầy đủ các tính năng giao tiếp tạo nên nhiều sự lựa chọn cho người dùng. Diễn ngôn miêu tả như mắt xích độc đáo trên mặt cắt của nhiều yếu tố kết hợp biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau nên có tính năng động xã hội, có khả năng truyền tải thông điệp với độ chính xác cao, có thể tham gia vào nhiều hoạt động giao tiếp khác nhau. Hệ lý thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistic) là mô hình cú pháp ngôn ngữ liên quan đến bất kỳ cách tiếp cận nào về phương thức diễn ngôn hoạt động trong các tình huống xã hội hoặc phương thức diễn ngôn thay đổi linh hoạt phù hợp với mục đích giao tiếp. Với mô hình này, lý thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống như bộ công cụ giúp khám phá nhiều đặc điểm mới cũng như cung cấp các phương thức tiếp cận diễn ngôn trong tính quy luật của nội tại vận động biến thiên theo sự tương tác giao tiếp, góp phần giải quyết nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ đặt ra từ thực tiễn, đồng thời đem lại cái nhìn mới thú vị hơn về thể loại diễn ngôn.
Kết quả của luận án:
Ở góc nhìn tổng quát, theo lý thuyết diễn ngôn, bất kỳ văn bản văn học nào cũng có thể được xem như diễn ngôn, bởi mọi văn bản văn học đều có tính lịch sử chịu sự quy định của bối cảnh văn hóa - xã hội đặc thù, kiến tạo từ những hệ hình tri thức nhất định, phụ thuộc vào các quan niệm thẩm mỹ, chuẩn mực đạo đức, quy phạm xã hội tạo nên phổ hệ diễn ngôn đa dạng, nhiều màu sắc. Đó là văn bản diễn ngôn đa thanh đa trị. Vì thế, phân tích diễn ngôn miêu tả hành chức trong văn bản văn học không phải là những nghiên cứu diễn ngôn miêu tả thuần túy hay chỉ dựa trên những yếu tố nội tại mà còn là những nghiên cứu các quy tắc của hệ tư tưởng, của ý thức văn hóa - xã hội tiềm ẩn (hữu thức hoặc vô thức) chi phối quá trình giao tiếp xã hội cũng như đặc tính thẩm mỹ của nó trong văn học.
Tản văn Việt Nam hiện đại là thể loại phi hư cấu được xây dựng dựa vào phương thức phản ánh cuộc sống nhằm cung cấp thông tin nên chủ yếu được xem xét từ góc độ hình thức diễn đạt chứ chưa được khảo sát hoặc nghiên cứu từ góc độ chức năng, đặc biệt là góc độ tư tưởng có
giá trị tác động thậm chí có thể chi phối tư tưởng của người nhận. Vấn đề cách tân mạnh mẽ của các thể loại văn học diễn ra trong bối cảnh hiện nay, tản văn cũng có sự chuyển biến rõ rệt và phát triển vượt bậc nên vấn đề tìm hiểu phong cách thời đại của thể loại là vô cùng thiết thực, mở ra một hướng nghiên cứu mới về thể loại tản văn ở phương diện ý thức xã hội chứ không chỉ ở phương diện ý thức nghệ thuật, nghiên cứu diễn ngôn miêu tả ở cấp độ xã hội chứ không phải ở cấp độ cá nhân, nghiên cứu những nguyên tắc chi phối đặc trưng sáng tác của cả giai đoạn chứ không phải chi phối mỗi tác giả.
Phân tích diễn ngôn miêu tả thực chất là phân đoạn để xác lập các cấp độ khác nhau của đơn vị/ bộ phận nằm trong cái toàn thể, những đơn vị nhỏ sát nhập vào các đơn vị lớn hơn bằng sự kết nối các mắt xích của chúng, nghĩa là lý giải sự kết nối các quá trình, các hành động sát nhập vào nhau, góp phần khẳng định giá trị khoa học luận của hệ lý thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống. Khảo sát và nhận diện đặc điểm cấu trúc của diễn ngôn miêu tả qua các siêu chức năng được tác giả tản văn sử dụng để kiến tạo thế giới trong tính tổng thể, trong hành chức và trong sự tương tác xã hội đã chứng minh hệ lý thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống không chỉ quan tâm đến cấu trúc mà còn quan tâm đến chức năng cho thấy mối quan hệ gắn bó giữa ngôn ngữ với lịch sử - văn hóa - xã hội, giữa tính xã hội và tính thẩm mỹ của diễn ngôn miêu tả ở nhiều bình diện mới, góc nhìn mới.
Các khả năng ứng dụng trong thực tiễn:
Bằng cách phân tích diễn ngôn miêu tả, kết quả nghiên cứu của luận án góp phần khẳng định tính hiệu quả của việc nghiên cứu cách thức các giá trị, niềm tin và ý thức hệ được truyền đạt và hình thành thông qua diễn ngôn trong việc tiếp nhận thể loại tản văn để có cái nhìn sâu sắc hơn về cách diễn ngôn định hình thế giới và cách mỗi cá nhân tương tác với nhau, từ đó có thể đưa ra những thay đổi tích cực trong xã hội.
Kết quả mô tả và phân tích diễn ngôn miêu tả trong ngữ cảnh giao tiếp phần nào giúp người dùng hiểu được cách thức diễn ngôn tham gia vào việc xây dựng bản sắc cá nhân cũng như hiểu được các quy tắc/ quy ước văn hóa chi phối quá trình sử dụng diễn ngôn sao cho phù hợp với tình huống giao tiếp, làm phong phú các tài nguyên dùng để dạy - học ngôn ngữ, hỗ trợ quá trình dạy đọc hiểu các kiểu loại văn bản trong chương trình giảng dạy của các cơ sở giáo dục.
Kết quả nghiên cứu của luận án giúp hiểu được phần nào hệ hình cơ chế văn hóa, ý thức xã hội và môi trường xã hội cũng như khám phá các chiến lược giao tiếp được sử dụng để đạt được các mục tiêu khác nhau bởi ẩn sau mỗi DNMT là quan điểm văn hóa và quyền lực văn hóa được cụ thể hóa qua văn bản. Đó là kết quả tất yếu của nhu cầu thực tiễn về quá trình sử dụng và thông hiểu các thể loại văn bản khác nhau, trong đó có thể loại tản văn.
